DSC05018_resize

การเลี้ยงผึ้ง (ศาสตร์+ศิลป์) ไม่ง่าย

เราชอบได้ยินว่า น้ำผึ้งไทยเป็นน้ำผึ้งไม่แท้ ทั้งที่จริงแล้วประเทศไทยมีน้ำผึ้งที่ดีที่สุด กลิ่นหอมหวานเป็นเอกลักษณ์ ที่เรียกว่า น้ำผึ้งดอกลำไย

การศึกษาครั้งนี้พวกเราจึงตามไปศึกษาและรู้จักผึ้ง และน้ำผึ้งจากในห้องวิจัย จนถึงสวนลำไยที่เกษตรกรเลี้ยงผึ้งกันเลยทีเดียว เพื่อหาคำตอบว่าเกษตรเลี้ยงผึ้งอย่างไร ให้ได้น้ำผึ้งแท้ คุณภาพดี

มาแบ่งงานกันทำเถอะ

รศ.ดร.ภาณุวรรณ จันทวรรณกูร นักวิจัยผู้เชี่ยวชาญด้านผึ้ง และอาจารย์ประจำวิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เล่าว่าความหลงใหลในผึ้งเกิดจากการได้เห็นผึ้งแบ่งงานกันทำโดยธรรมชาติ ทำให้เมื่อยิ่งได้ศึกษายิ่งอยากรู้จักผึ้งมากขึ้น

โลกจะเปลี่ยนไปอย่างไร ผึ้งก็อยู่ได้ เป็นสิ่งที่น่าสนใจและน่าศึกษามาก

“ผึ้งเป็นแมลงมหัศจรรย์ เพราะเขามีการแบ่งงานกันทำ (Division of Labor) ถ้าเราดูตามหลักเศรษฐศาสตร์ เริ่มตามหลักของ Adam Smith เป็นหลักเศรษฐศาสตร์ที่ให้เราแบ่งงานตามความเชี่ยวชาญ (Specialize) ได้สร้างงานที่มีประสิทธิภาพสูง แต่ผึ้งนั้นทำโดยธรรมชาติ” รศ.ดร.ภาณุวรรณ กล่าว

ผึ้งจะแบ่งงานตามอายุ เริ่มจากผึ้งที่หน้าที่ดูแลตัวอ่อน เรียกว่าผึ้งพี่เลี้ยง (Nurse bee) พออายุเยอะขึ้น ผึ้งจะแบ่งงานตามอายุและเพศ ผึ้งงาน (Worker) ตัวเมียจะทำหน้าที่หาอาหาร ส่วนตัวผู้ (Drone) มีหน้าที่ผสมพันธุ์ สุดท้ายนางพญา (Queen) จะผสมพันธุ์ ควบคุมสังคมภายในรัง และวางไข่ การแบ่งงานทำของผึ้งนี้มีมาตั้งแต่ในอดีต โลกจะเปลี่ยนไปอย่างไร ผึ้งก็ยังอยู่ได้

โรคและศัตรูของผึ้ง

แม้จะเห็นผึ้งฉวัดเฉวียนบินไปมา หรือมีประชากรจำนวนมาก แต่ศัตรูและโรคของผึ้งนั้นมีมากเช่นกัน ทั้งต่อและนกกินผึ้งที่เป็นศัตรูตัวฉกาจ รวมถึงโรคที่มากับแบคทีเรีย ไวรัส และไรด้วย

“บ้านเรามีไร 2 ชนิด เรียกว่าไรวาร์รัว (Varroa destructor) และไรทรอพีลีแลปส์ (Tropilaelaps clareae) จะเยอะมาก แต่ใช้วิธีการดูแลรักษาแบบอินทรีย์ได้ ที่เราทำการทดลองแบบ Basic science ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ตอนนั้นทำให้เห็นว่า ไรวาร์รัว กับไรทรอพีลีแลปส์เป็นพาหะนำโรคไวรัส คือยิ่งประชากรไรมีมาก เป็นปรสิตมากในรังผึ้ง ทำให้ผึ้งอ่อนแอเพราะไรทำให้ผึ้งติดเชื้อไวรัสเข้าไป บางทีไรตัวเดียวมีเชื้อไวรัส 4-5 ชนิด ทุกวันนี้บอกเกษตรกรว่าต้องทำให้ประชากรไรน้อยเท่าที่เป็นไปได้ แต่คงไม่หมดไป เพราะเป็นวิวัฒนาการที่อยู่ร่วมกัน” รศ.ดร.ภาณุวรรณ กล่าว

อีกหนึ่งการเบียดเบียนจนทำให้ประชากรผึ้งลดลงคือการใช้สารเคมีใกล้แหล่งที่ผึ้งอยู่อาศัย การเดินทางเพื่อหาแหล่งอาหาร (Foraging ranges) ในระยะทาง 3 กิโลเมตร ทำให้ผึ้งต้องบินผ่านสวนเรือกสวนไร่นา บางพื้นที่ใช้ยาฆ่าแมลง หรือสารเคมีเพื่อเร่งดอกผล เมื่อผึ้งได้รับสารเคมี ใช้เวลาไม่นานพวกมันก็เสียชีวิต ทั้งๆ ที่อาจจะยังบินไม่ถึงรัง

“อีกประเด็นหนึ่งที่ผึ้งมีความเสี่ยงคือเรื่องยาฆ่าแมลง ถ้าเราใช้ยาฆ่าแมลงในสวนใกล้เคียง ผึ้งก็จะตายๆ ผึ้งคล้ายๆ เป็นตัวชี้วัดทางชีวภาพ (Bioindicator) เรื่องยาฆ่าแมลง ถ้ามีการฉีดยาฆ่าแมลงข้างๆ ผึ้งตายทั้งรังเลย เพราะฉะนั้นอีกอันที่ผู้บริโภคสบายใจได้ว่าผลิตภัณฑ์จากผึ้งจะมียาฆ่าแมลงมาปนเปื้อนนั้น มีโอกาสน้อยมาก ไม่เหมือนผักผลไม้ เพราะผึ้งตายก่อน ตายยกรังเลย” รศ.ดร.ภาณุวรรณ กล่าว

ข้ามเรื่องน้ำผึ้งแท้ ไปดูที่คุณภาพ

“เรามีความเชื่อที่ผิด ว่าน้ำผึ้งไทยอาจจะไม่ดี ไม่แท้ แต่จริงๆ แล้วน้ำผึ้งไทยจากเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งจริงๆ จะแท้ แต่ที่เราต้องระวังคือน้ำผึ้งในท้องตลาดที่ไม่รู้ที่มาที่ไป ที่เป็นผึ้งป่าบางทีเราก็ไม่รู้ ถ้าน้ำผึ้งจากฟาร์มจะมีมาตรฐานฟาร์มเพราะผ่านการควบคุมจากกรมปศุสัตว์ ดูเรื่องมาตรฐานฟาร์ม ส่วนใหญ่เป็นน้ำผึ้งที่ดีเลย” รศ.ดร.ภาณุวรรณ กล่าว

น้ำผึ้งนั้นแท้อยู่แล้วหากเรารู้ที่มาที่ไปของน้ำผึ้ง สิ่งสำคัญคือการยกระดับคุณภาพให้มากขึ้น ตัวอย่างเช่น มีปริมาณความชื้นต่ำกว่า 20% ไม่เลี้ยงด้วยน้ำตาลช่วงก่อนเก็บน้ำผึ้ง และอยู่ในบริเวณที่เป็นอินทรีย์ ไม่ใช้สารเคมี

ชิตพงษ์ ทรงศิริ เกษตรผู้เลี้ยงผึ้ง และเจ้าของ NYK Uncle Pong Bee Farm Thailand เป็นหนึ่งในสมาชิกที่มีแนวทางการเลี้ยงผึ้งแบบอินทรีย์ เขาได้เข้าร่วมการตรวจสอบคุณภาพน้ำผึ้งกับโครงการ Smart Beekeeper ที่เน้นการตรวจคุณสมบัติทางชีวภาพ เช่น การหาปริมาณสารต้านอนุมูลอิสระ (Anti-aging) และเชื้อแบคทีเรียทางเดินอาหาร

เรามั่นใจว่าน้ำผึ้งเราดี และเราบริโภคเองด้วย ผมบอกว่ามาตรวจได้เลยสำหรับน้ำผึ้งผม

“น้ำผึ้งออกมาทุกปี เราจะส่งไปให้อาจารย์ตรวจ ไม่ว่าจะเป็นน้ำผึ้งสาบเสือ น้ำผึ้งโพรงของดอกลำไย ถ้าในสวนใช้สารเคมีจะไม่มีผึ้งโพรงมาอยู่ แต่สวนเราไม่ใช้สารเคมีใดๆ เลยจะมีผึ้งโพรงมาอาศัยอยู่ เราเก็บน้ำผึ้งไปให้อาจารย์ตรวจดูว่าผลของแลปเป็นอย่างไร คุณค่าทางโภชนาการเป็นอย่างไร แล้วน้ำผึ้งดอกลำไยของเราส่งตรวจไปทุกปี” ชิตพงษ์กล่าว

น้ำผึ้งดอกลำไยมีความหอมเป็นเอกลักษณ์ เพราะมีสารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย (Volatile compound) เยอะกว่า หลากชนิดกว่า ทั้งยังมีรสชาติอร่อย หอม และหวานมากกว่าน้ำผึ้งชนิดอื่น สีเข้มๆ ของน้ำผึ้งดอกลำไยที่มากกว่าชนิดอื่นมาจากสารต้านอนุมูลอิสระที่เยอะกว่า

“จุดเด่นของเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งภาคเหนือคือมีความเชี่ยวชาญสูง น้ำผึ้งดอกลำไยมีคุณสมบัติเป็น สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (Geographical Indications หรือ GI) สามารถปักธงว่าพบที่นี่ที่เดียว แห่งเดียวในโลกได้ แต่ที่เราต้องทำมากกว่านี้คือเราต้องสร้างแพลตฟอร์มให้เกษตรกร การสร้างกลุ่มและจัดตั้งเป็นสหกรณ์ เพื่อไม่ให้เขาต้องเผชิญกับการกดราคา และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ” รศ.ดร.ภาณุวรรณ กล่าว

Local people save local bees

ผึ้งที่เกษตรกรเลี้ยงกันจำนวนมาก คือผึ้งพันธุ์นำเข้ามาจากยุโรป ขณะที่ไทยเองมีผึ้งพื้นเมือง อย่างเช่น ผึ้งโพรง ผึ้งมิ้ม และผึ้งหลวง

“ตั้งแต่เริ่มทำงานมา เราพบการกลายพันธุ์ของไวรัส และโรคอุบัติการณ์ใหม่ๆ ในผึ้งไม่รู้จบ ผึ้งพันธุ์พื้นเมืองของเราสามารถต้านทานโรคได้ดีกว่าผึ้งพันธุ์ทางยุโรป แต่น้ำผึ้งที่ได้จะน้อยกว่า เพราะว่าเขามีการทิ้งรังเพื่อไปหาที่อยู่ที่เหมาะสม เช่น ผึ้งดอกไม้เขาจะบินไปตามแหล่งอาหาร (Food source) ที่เหมาะสม ดังนั้นเขาจะย้ายไปเรื่อยๆ แต่ว่าผึ้งพันธุ์ที่เกษตรกรเลี้ยง เขาจะต้องพาย้ายไปตามแหล่งพืช โดยการยกขึ้นบนรถบรรทุกแล้วก็ไป” รศ.ดร.ภาณุวรรณ กล่าว

เราควรจะอนุรักษ์ผึ้งพื้นเมือง คนพื้นเมืองควรจะอนุรักษ์ผึ้งพื้นเมือง เพราะเหมาะกับชีวิตความเป็นอยู่ Local people save local bees

น้ำผึ้งไทยนั้นดีอยู่แล้ว โดยเฉพาะน้ำผึ้งดอกลำไยที่มีสารต้านอนุมูลอิสระสูง (สีของน้ำผึ้งยิ่งมีสีเข้มแปลว่าสารต้านอนุมูลอิสระสูง) ทั้งยังมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว จนทำให้ชาวต่างชาติติดใจ

การเลี้ยงผึ้งไม่ใช่เรื่องง่าย เป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ที่เกษตรกรบูรณาการร่วมกัน น้ำผึ้งที่ได้มามีน้อยมากที่เป็นน้ำผึ้งปลอม สิ่งที่ควรคำนึงถึงคือน้ำผึ้งมีคุณภาพมากน้อยเพียงใด งานวิจัยของ รศ.ดร.ภาณุวรรณ จันทวรรณกูร ช่วยให้เกษตรกรผู้เลี้ยงยกระดับผลผลิตของตนเองให้เป็นน้ำผึ้งพรีเมียม

โลกของผึ้ง
รศ.ดร.ภาณุวรรณ จันทวรรณกูร ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

สนับสนุนการวิจัยโดย สกสว.

 

00:00
00:00
Empty Playlist