RC20308 (ปก)

ทีวีดิจิทัลเพื่อการเรียนรู้อย่างสร้างสรรค์

ประเทศไทยได้เปลี่ยนเข้าสู่ยุคโทรทัศน์ดิจิทัลอย่างเต็มรูปแบบในปี พ.ศ. 2558 จากแต่เดิมที่เป็นระบบฟรีโทรทัศน์และโทรทัศน์ดาวเทียม การปรับเปลี่ยนการแพร่ภาพโทรทัศน์ภาคพื้นดินจากระบบอนาล็อก มาเป็นระบบโทรทัศน์ดิจิทัล ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในด้านต่าง ๆ ทั้งฝ่ายของผู้ผลิตสื่อรายการโทรทัศน์ที่เกิดการแข่งขันอย่างรุนแรง จากการที่ผู้ชมมีทางเลือกในการรับชมมากยิ่งขึ้น รวมไปถึงฝ่ายผู้บริโภคหรือผู้รับชมรายการโทรทัศน์ก็ต้องปรับตัวรับมือกับการเปลี่ยนแปลงนี้เช่นกัน ไม่ว่าจะเป็นการจัดเตรียมความพร้อมเรื่องอุปกรณ์รับสัญญาณ และเครื่องรับที่สนับสนุนการรับสัญญาณโทรทัศน์ดิจิทัล ในขณะเดียวกันผู้ชมยังสามารถรับชมโทรทัศน์ได้ทุกสถานที่ นอกเหนือจากที่บ้านได้อย่างสะดวก เช่น บนมือถือสมาร์ทโฟน บนรถยนต์ บนแท็บเล็ต เป็นต้น

ผลกระทบจากการเข้าสู่ระบบทีวีดิจิทัล

การเปลี่ยนผ่านไปสู่ยุคโทรทัศน์ดิจิทัลส่งผลกระทบโดยตรงต่ออุตสาหกรรมสื่อและโทรคมนาคม เนื่องจากเป็นการเปิดโอกาสให้กลุ่มทุนหน้าใหม่ ๆ เข้ามาลงทุนในอุตสาหกรรมนี้ได้มากขึ้น เป็นการสร้างการแข่งขันและลดการผูกขาดสื่อโทรทัศน์ลงจากเดิม โดยจะมีช่องรายการเพิ่มขึ้น 60 – 100 ช่อง ทุกคนทุกองค์กรจะมีโอกาสเป็นผู้ผลิตเนื้อหารายการและมีช่องทางในการขอเวลาออกอากาศได้ด้วยตนเอง มีความยืดหยุ่นมากกว่าการฟรีโทรทัศน์ มีโอกาสในการหาผู้สนับสนุนรายการได้เอง และยังสามารถสร้างเครือข่ายสังคมออนไลน์เพื่อช่วย

สนับสนุนประชาสัมพันธ์รายการและช่องโทรทัศน์ของตน อีกทั้งต้นทุนของการผลิตรายการโทรทัศน์ดิจิทัลลดลง ทำให้ผู้ประกอบกิจการระดับกลางที่มีทุนการผลิตเพียง 1 – 5 ล้านบาท สามารถที่จะผลิตรายการดี ๆ ได้ โดยใช้อุปกรณ์ไม่มากนัก ตัวอย่างเช่น การผลิตรายการในระบบยูทูป (YouTube) ที่สามารถถ่ายทำคลิปวิดีโอได้ด้วยโทรศัพท์เคลื่อนที่ที่มีระดับความคมชัดของภาพสูง ตัดต่อเรียบเรียงเป็นรายการในเครื่องคอมพิวเตอร์และนำไปอัพโหลดในสื่อออนไลน์ได้

สถานการณ์ของโทรทัศน์ดิจิทัลในปัจจุบัน ผู้ผลิตรายการอาจต้องเผชิญปัญหาจำนวนผู้ชมที่ลดลง เนื่องจากผู้ชมมีทางเลือกของช่องรายการที่หลากหลายขึ้น ตลอดจนมีพฤติกรรมการรับชมผ่านช่องทางอื่น ๆ นอกเหนือจากหน้าจอโทรทัศน์ และการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการรับชมจากที่แต่เดิมต้องเฝ้ารอชมตามผังเวลาออกอากาศ ก็จะสามารถกำหนดความสนใจของตนเองได้ตามใจชอบ หรือเป็นพฤติกรรมการรับชมตามความสะดวก

กล่าวได้ว่าการเปิดเสรีโทรทัศน์ดิจิทัลจะทำให้เกิดสภาพการแข่งขันแบบใหม่และเป็นข้อพิสูจน์ว่ารูปแบบและเนื้อหาเป็นส่วนที่สำคัญที่สุดในการดึงดูดความสนใจของผู้ชม โดยรูปแบบรายการที่ได้รับความนิยมรองจากละครหลังข่าวและรายการข่าว คือ รายการบันเทิง ประเภททอล์คโชว์ เกมโชว์ และเรียลลิตี้โชว์

อีกปัญหาหนึ่งของการแข่งขันในธุรกิจโทรทัศน์ดิจิทัล พบว่า ผู้ประกอบการบางรายอาจมุ่งเน้นเรื่องการสร้างผลกำไรจากโฆษณาในรายการมากกว่าการมุ่งพัฒนารายการโทรทัศน์ดิจิทัลให้สามารถตอบสนองต่อความต้องการของผู้ชมได้อย่างครอบคลุม จนขาดความรับผิดชอบต่อผู้ชมซึ่งเป็นสิ่งสำคัญในการดำเนินธุรกิจผลิตรายการโทรทัศน์ดิจิทัล หากภาครัฐและผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องไม่มีแนวทางในการพัฒนารูปแบบและเนื้อหาโทรทัศน์ดิจิทัลที่ชัดเจน อาจส่งผลกระทบต่อคุณภาพของรายการและการเรียนรู้ของผู้ชมรายการ โดยเฉพาะเด็กและเยาวชนได้ในอนาคต

แม้ว่าโทรทัศน์ดิจิทัลจะมีประโยชน์ที่เด่นชัดในด้านการเสริมสร้างประสบการณ์ใหม่ให้กับผู้ชมผ่านการเปิดรับข้อมูลข่าวสารที่ผู้ผลิตสรรค์สร้างในหลากหลายรูปแบบ แต่ท่ามกลางการแข่งขันของโทรทัศน์ดิจิทัล องค์กรที่มีหน้าที่กำกับดูแลควรให้ความสำคัญกับการส่งเสริมความรู้ให้ผู้ชมได้รู้เท่าทันสื่อโทรทัศน์ดิจิทัลที่มีความหลากหลาย ขณะเดียวกันควรสร้างแรงจูงใจให้ผู้ประกอบการมุ่งมั่นที่จะทำรายการโทรทัศน์เชิงสาระประโยชน์ หรือเป็นรายการส่งเสริมจริยธรรมความดีมากกว่าการสร้างสรรค์เนื้อหาที่ก่อให้เกิดความขัดแย้งในสังคม และผู้ประกอบการโทรทัศน์ดิจิทัลควรปรับการผลิตรายการให้เข้ากับพฤติกรรมความสนใจของผู้รับชมในยุคดิจิทัลด้วย

จากที่กล่าวมาข้างต้น อาจสรุปได้ว่าผลกระทบในเชิงบวกของโทรทัศน์ดิจิทัลจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อรูปแบบและเนื้อหาที่นำเสนอในโทรทัศน์มีความคิดสร้างสรรค์และส่งเสริมการเรียนรู้ของคนในสังคมอย่างแท้จริง เป็นเสมือนขุมทรัพย์ทางปัญญา เป็นสถาบันที่ขัดเกลาทางสังคมให้กับผู้ชม โดยเฉพาะเด็กและเยาวชน เป็นสื่อกลางในการถ่ายทอดมรดกทางสังคม ตลอดจนถ่ายทอดความคิดเห็น ความเชื่อ และค่านิยมในช่วงยุคหนึ่งไปสู่อีกยุคหนึ่งได้ ในทางตรงข้าม หากโทรทัศน์ดิจิทัลที่เต็มเปี่ยมไปด้วยความทันสมัยไม่ได้ทำหน้าที่ดังกล่าวข้างต้นอย่างสมบูรณ์แล้ว สังคมไทยอาจจะกลายเป็นสังคมที่เต็มไปด้วยปัญหาจากผลกระทบแห่งความรวดเร็วในการเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารที่ข้ามกาลเทศะ จนไม่สามารถพัฒนาไปตามทิศทางที่ต้องการได้

ที่เป็นเช่นนี้เพราะธรรมชาติและโครงสร้างของสื่อแต่ละประเภทย่อมมีผลต่อระดับปัจเจกบุคคลและต่อระดับสังคม อิทธิพลของสื่อล้วนแล้วแต่สามารถสร้างผลกระทบต่อระบบแนวคิดของมนุษย์ และผลกระทบอื่น ๆ ทางสังคม อย่างไรก็ตาม แม้ว่าสื่อโทรทัศน์ดิจิทัลมีบทบาทในชีวิตประจำวันของผู้ชมรายการมากขึ้น แต่จากการทบทวนวรรณกรรมของผู้วิจัยพบว่า ยังไม่มีงานวิจัยในอดีตที่ศึกษาถึงความต้องการด้านรูปแบบและเนื้อหาของโทรทัศน์ดิจิทัลในประเทศไทยอย่างชัดเจน

รูปแบบและเนื้อหาโทรทัศน์ดิจิทัลเพื่อการเรียนรู้อย่างสร้างสรรค์

สำหรับตัวอย่างของการสร้างสรรค์รูปแบบรายการที่น่าสนใจ อาจเป็นลักษณะรายการที่สร้างปฏิสัมพันธ์ (Interaction) ระหว่างผู้ผลิตรายการกับผู้ชม หรือระหว่างผู้ชมกับผู้ชม โดยไม่จำเป็นต้องอยู่ ในพื้นที่เดียวกันและทำให้ผู้ชมได้รับความสะดวกสบายจากการให้บริการผ่านหน้าจอโทรทัศน์ เช่น การซื้อ สินค้าและบริการต่าง ๆ เป็นต้น นอกจากนี้อีกสิ่งหนึ่งที่สำคัญ คือ การสร้างสรรค์เนื้อหารายการที่เป็นประโยชน์ มีความรับผิดชอบต่อสังคม โดยเฉพาะการมีช่องโทรทัศน์สำหรับเด็ก ซึ่งผู้ประกอบกิจการมีส่วนสำคัญอย่างมากในการที่จะกำหนดทิศทางหรือเสริมสร้างศักยภาพอนาคตของชาติ

จากการสัมภาษณ์กลุ่มตัวอย่างในส่วนของการเปิดรับหรือใช้สื่อนั้น พบว่า กลุ่มตัวอย่างส่วนใหญ่ให้เวลากับการใช้สื่อใหม่ เช่น สื่อสังคมออนไลน์ ประเภทไลน์ เฟซบุ๊ค และยูทูปมากกว่าการใช้สื่อประเภทอื่น ๆ กลุ่มตัวอย่างใช้เวลากับการอ่านหนังสือหรือสื่อสิ่งพิมพ์ค่อนข้างน้อย ส่วนการใช้สื่อประเภทโทรทัศน์นั้น กลุ่มตัวอย่างส่วนใหญ่จะใช้สื่อโทรทัศน์เพื่อประโยชน์ใช้สอยเป็นหลัก เช่น ดูข่าวสารบ้านเมือง สารคดี แต่ก็มีบ้างที่ใช้เพื่อความบันเทิง เช่น ดูรายการละคร ดูรายการเกมโชว์

แต่อย่างไรก็ตาม ช่องทางที่สำคัญในการรับสารนั้น พบว่า เป็นสื่อสังคมออนไลน์มากกว่า ทั้งการดูรายการย้อนหลัง การติดตามข่าวสาร เป็นต้น และจากการวิเคราะห์เกณฑ์รูปแบบและเนื้อหารายการโทรทัศน์ดิจิทัลที่เป็นรายการที่ได้รับการยอมรับว่าสร้างสรรค์ทั้งจากต่างประเทศและประเทศไทยแล้วนั้น ผู้วิจัยได้นำหลักเกณฑ์ที่วิเคราะห์ได้ดังกล่าวมาสัมภาษณ์กับผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับโทรทัศน์ดิจิทัล ทั้งในส่วนของผู้ควบคุมและผู้ประกอบการ รวมถึงผู้ชมรายการ เพื่อหาข้อสรุปเป็นเกณฑ์รูปแบบและเนื้อหารายการโทรทัศน์ดิจิทัลที่สร้างสรรค์สำหรับสังคมไทย ซึ่งความคิดเห็นสามารถสรุปผลได้ดังนี้

  • รูปแบบการนำเสนอรายการข่าว

    ควรเน้นการวิเคราะห์ ใช้เทคนิคประกอบ เช่น กราฟิก เพื่อให้ผู้ชมเห็นภาพและเข้าใจได้ง่ายยิ่งขึ้น การนำเสนอต้องน่าสนใจ เช่น ผู้ประกาศข่าวมีบุคลิกดี น่าเชื่อถือ มีวิธีการนำเสนอได้น่าสนใจน่าติดตาม สื่อสารเข้าใจได้ง่าย ในส่วนของเนื้อหาข้อมูลข่าวจะต้องเป็นข้อมูลเชิงลึก ทันสมัย ถูกต้อง ครบถ้วนอย่างรอบด้านและเป็นกลาง เปิดโอกาสให้ผู้ที่มีส่วนได้ส่วนเสียแสดงข้อมูลข้อเท็จจริงและข้อคิดเห็นอย่างเท่าเทียมและเป็นธรรม ขณะเดียวกันเนื้อหาที่นำเสนอเป็นข่าวต้องให้แง่คิดและวิเคราะห์มุมมองที่เป็นประโยชน์ต่อผู้ชมและใช้หลักเหตุผลในการวิเคราะห์และสรุปข่าว

  • รูปแบบการนำเสนอรายการวาไรตี้/เกมโชว์

    ควรนำเสนอด้วยความทันสมัยและใช้เทคโนโลยีเข้ามาช่วย การออกแบบการผลิตจะต้องน่าสนใจ แปลกใหม่ ให้ความสำคัญกับการดำเนินรายการของพิธีกรและการมีส่วนร่วมของผู้แข่งขัน / แขกรับเชิญ ควรเป็นรายการที่แสดงให้เห็นความสามารถของผู้เข้าร่วมรายการ ไม่ว่าจะเป็นการตอบคำถาม การเล่นเกม ส่วนเนื้อหาของรายการจะต้องทันสมัย แปลกใหม่ แต่สอดแทรกสาระความรู้ควบคู่ไปกับความบันเทิง เพื่อให้ผู้ชมได้มีส่วนในการร่วมคิดหาคำตอบ ขณะเดียวกันเนื้อหารายการสามารถสร้างแรงบันดาลใจรวมทั้งท้าทายความคิดและพัฒนาสติปัญญาผู้ชม สามารถสื่อหรือรณรงค์ให้มีการปรับเปลี่ยนค่านิยมทางสังคมในทางที่ดี

  • รูปแบบการนำเสนอรายการสารคดี

    ควรนำเสนอแบบสมจริง น่าสนใจ ถ่ายทำจากสถานที่จริงมากกว่าใช้ฉาก รวมถึงกราฟิกทันสมัยดึงดูดความสนใจของผู้ชม เนื้อหาของรายการควรมีประเด็นแปลกใหม่เพื่อสร้างแรงดึงดูดใจและส่งเสริมการเรียนรู้สิ่งที่มีอยู่จริงในสังคมที่ยังไม่เคยนำเสนอมาก่อน ประกอบกับการให้ความรู้และความเพลิดเพลิน รวมทั้งสร้างแรงบันดาลใจและนำสิ่งที่ชมไปใช้ได้ในชีวิตจริง โดยตัวอย่างเนื้อหาของสารคดี เช่น สัตว์หายาก การทำอาหาร ประวัติศาสตร์ การเกษตร สารคดีท่องเที่ยว รวมไปถึงภูมิปัญญาของท้องถิ่นแต่ละแห่ง

  • รูปแบบการนำเสนอละคร

    องค์ประกอบของละครควรสอดคล้องกัน เช่น ด้านการแสดง ด้านศิลป์ ด้านการผลิต การดำเนินเรื่องที่น่าติดตาม การนำเสนอแบบสมจริงมากยิ่งขึ้น ทั้งสถานที่ถ่ายทำและการแสดง ส่วนเนื้อหาของละครต้องมีความแปลกใหม่และมีความสมจริง เพื่อส่งเสริมทักษะการใช้ชีวิตในสังคมปัจจุบัน และควรจะเป็นการสร้างค่านิยมที่ดีซึ่งเป็นการส่งเสริมจริยธรรม

กล่าวโดยสรุป ผลการศึกษานี้ได้สะท้อนความต้องการของผู้ชมในด้านรูปแบบและเนื้อหาของรายการ ซึ่งทำให้เห็นถึงพฤติกรรมในการเลือกรับสื่อของผู้ชมในยุคโทรทัศน์ดิจิทัล เพื่อให้ผู้ผลิตรายการตระหนักถึงความต้องการและความคาดหวังของผู้บริโภค พร้อมทั้งปรับเปลี่ยนการผลิตรายการให้สอดคล้องกับพฤติกรรมความสนใจที่แท้จริงของผู้ชม และพัฒนากระบวนการคิดสิ่งใหม่ให้เป็นระบบ รวมถึงแก้ไขปัญหาได้อย่างเหมาะสม ซึ่งจะเป็นแนวทางให้ผู้ผลิตมีบทบาทโดยตรงต่อการยกระดับการเรียนรู้อย่างสร้างสรรค์ของผู้ชมได้ ตลอดจนในส่วนของผู้ที่มีหน้าที่ในการกำหนดนโยบายและผู้ควบคุมสื่อโทรทัศน์ดิจิทัล จะได้นำผลการศึกษาที่ได้ไปเป็นส่วนหนึ่งในการพิจารณากำหนดรูปแบบและเนื้อหาในการผลิตรายการรูปแบบต่าง ๆ เพื่อให้โทรทัศน์เป็นสื่อที่ช่วยพัฒนาผู้ชมและสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกทั้งสร้างสรรค์สังคมตามที่ผู้รับสารสะท้อนถึงความต้องการต่อไปในอนาคต

อ้างอิงข้อมูลจาก

โครงการวิจัย “รูปแบบและเนื้อหาโทรทัศน์ดิจิทัลเพื่อการเรียนรู้อย่างสร้างสรรค์”

หัวหน้าโครงการ : วาลี ปรีชาปัญญากุล
สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)

เรียบเรียง  นพรดา คำชื่นวงศ์
กราฟิก  ชนกนันท์  สราภิรมย์
พิสูจน์อักษรและตรวจทาน  กัณณพิชญ์ชา แก้ววิลัย
00:00
00:00
Empty Playlist