ป่าแป๋ photo

พันโค้งสู่ป๋าแป๋ ซ่อนเสน่ห์หัตถกรรมจากขุนเขา

วิถีชีวิตที่รายล้อมไปด้วยหุบเขาและธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ การจะเดินทางเข้าเมืองใหญ่นับเป็นเรื่องที่ยากลำบาก ทำให้ชุมชนต้องเรียนรู้ที่จะผลิตข้าวของเครื่องใช้สำหรับชีวิตประจำวัน การพึ่งพาภูมิปัญญาที่ส่งต่อกันมารุ่นสู่รุ่นนับเป็นสิ่งที่ขาดไปไม่ได้ ผู้ชายต้องเรียนรู้การประดิษฐ์เครื่องมือทำมาหากิน เช่น กระบุง ตะกร้า มีดพร้า ส่วนผู้หญิงจะเรียนรู้งานฝีมือสร้างสรรค์เพื่อผลิตเสื้อผ้า และเครื่องประดับที่สวยงาม แม้ว่าทุกครอบครัวจะทำทุกอย่างใช้เองไม่ได้ แต่มีจิตอารีที่จะแบ่งปันความรู้และแลกเปลี่ยนสิ่งของกันได้ ของใช้ที่จำเป็นจึงเพียงพอและทั่วถึงทุกครัวเรือน

เสน่ห์วิถีชีวิตในขุนเขาจึงเป็นแรงบันดาลใจให้กับทีมวิจัยในโครงการ “การพัฒนาผลิตภัณฑ์หัตถกรรมชุมชนในจังหวัดแม่ฮ่องสอน” เพื่อส่งเสริมชุมชน โดยการเล่าขานเรื่องราวของงานฝีมือที่สวยงาม ถ่ายทอดสู่นักท่องเที่ยวภายนอกและผู้ที่สนใจอยากจะเข้ามาสัมผัสประสบการณ์ตรง กับช่างฝีมือแขนงต่างๆ รวมถึงการพักผ่อนในวิถีของชุมชนท่ามกลางหุบเขา จังหวัดแม่ฮ่องสอน

ชุมชนบ้านป่าแป๋ จ.แม่ฮ่องสอน หมู่บ้านกลางหุบเขาที่อนุรักษ์วิถีแห่งสีสันในงานหัตถกรรม

จตุพร เครือซุย สาวยิ้มเก่งชาวละว้า หรือ “เลอเวือะ” หนึ่งในกลุ่มสตรีที่ภูมิใจในงานหัตถกรรมของชุมชน เล่าให้ฟังว่า “เรามีเอกลักษณ์เฉพาะของตนเอง ไม่ว่าจะเป็นด้านภาษา การแต่งกาย ประเพณีและวัฒนธรรมในการใช้ชีวิตของเรา เรายังคงอนุรักษ์ไว้อยู่ค่ะ”

จตุพร เครือซุย photo

“ด้วยความที่ว่าเรามาจากอีสาน พอได้มาสัมผัสวิถีชีวิตของคนพื้นที่สูง เช่น ชุมชนบ้านป่าแป๋แห่งนี้ ก็ได้เห็นถึงลักษณะที่แตกต่างกันมาก โดยเฉพาะเรื่องของทางวัฒนธรรม และการใช้ชีวิตได้อย่างชัดเจน การได้สัมผัสประสบการณ์นี้มีคุณค่าสำหรับเรามาก” สมภพ ยี่จอหอ นักวิจัยอิสระและผู้ก่อตั้งดอยสเตอร์ เป็นหนึ่งในคณะวิจัยที่ชื่นชอบวิถีชุมชนกล่าว

ผศ.เกษม กุณาศรี ผู้อำนวยการศูนย์ประสานงาน อพ.สธ. มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ ชายอารมณ์ดี ผู้หลงไหลงานหัตถกรรมชุมชน ได้กล่าวเสริมว่า “การที่เราได้มาสัมผัสประสบการณ์นั้น ทำให้ได้เห็นว่าสิ่งที่ชุมชนทำได้ นับเป็นอัตลักษณ์ที่สามารถสร้างให้เกิดมูลค่าแก่ชุมชนได้ ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญที่จะก่อให้เกิดรายได้ที่ยั่งยืนของชุมชน เรามองเห็นคุณค่าที่แฝงอยู่ในวิถีชีวิตของเขา บ้านพักอาศัย หรือแม้แต่ในเรื่องของเสื้อผ้า และเครื่องประดับ”

“การที่พวกเราเข้ามามีส่วนร่วมในการพัฒนาพื้นที่นี้ เรามีบทบาทในการทำงานสื่อสาร เรื่องราวที่เราเห็นคุณค่าสู่สาธารณะ เราถ่ายทอดเรื่องราวในมุมที่เราชื่นชอบ เพื่อสร้างความเข้าใจให้กับคนข้างนอก ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมได้เริ่มทำให้กับเพจ Tourism Thailand และตอนหลังผมก็ได้มาร่วมกับทีมงานนี้ และสื่อสารผ่านเพจ DoiSter ดอยสเตอร์” ดร.จรรยวรรธ สุธรรมมา นักวิจัยอิสระ และผู้ร่วมก่อตั้งดอยสเตอร์ ที่ชื่นชอบธรรมชาติ และรักการถ่ายภาพ ได้กล่าวเสริม

ผ้าทอกะเหรี่ยง สีสันที่ผู้คนหลงใหล

ศิลปะผ้าทอเป็นความสวยงามที่ได้รับการยอมรับมาหลายทศวรรษ บ่งบอกความเรียบง่ายที่งดงามได้อย่างลงตัว ทำให้เป็นที่นิยมในกลุ่มผู้ชื่นชอบเสื้อผ้าพื้นเมือง ด้วยสไตล์การสวมใส่ที่ดูเรียบง่าย สวมใส่ได้สะดวก และมีความสวยงามหลากหลายรูปแบบ

เสื้อผ้ากะเหรี่ยงได้รับความนิยมสูงมาอย่างต่อเนื่อง จนทำให้เกิดการผลิตเสื้อผ้าเพื่อจำหน่ายนักท่องเที่ยวมากขึ้น และส่งผลให้นักท่องเที่ยวพบเห็นสินค้ารูปแบบใกล้เคียงกันมากมายในท้องตลาด ซึ่งนำมาสู่ปัญหาสินค้ามากเกินความต้องการของตลาด บีบให้จำหน่ายสินค้าราคาถูกเพื่อระบายสินค้าอย่างไม่คุ้มทุนเมื่อเทียบกับเวลาที่ใช้ในการผลิต

ป่าแป๋ photo

สินค้าจากภูมิปัญญา คือ สินค้าที่ยั่งยืน

การย้อมผ้าด้วยภูมิปัญญาดั้งเดิม โดยใช้กระบวนการย้อมสีจากธรรมชาติที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม เพื่อตอบสนองต่อกลุ่มลูกค้าที่สนับสนุนงานฝีมือ จะเป็นการตอบโจทย์ต่อการจำหน่ายสินค้า และยังสามารถที่จะถ่ายทอดเรื่องราวของภูมิปัญญาคนรุ่นก่อน ให้กับนักท่องเที่ยวที่มีความสนใจและเรียนรู้กระบวนการทอผ้าโดยย้อมสีจากธรรมชาติได้อีกด้วย นับเป็นการท่องเที่ยวรูปแบบที่น่าสนใจ ทั้งได้พักผ่อน และได้ความรู้ในงานฝีมือของชุมชน

“ส่วนหนึ่งในโจทย์ของงานวิจัย เราก็จะมองว่า Product ของเรา คือ ผ้าย้อมสีธรรมชาติและการพัฒนาดีไซน์ผ้าที่จะช่วยเสริมความโดดเด่น ที่เราไม่ได้ให้ความสำคัญเฉพาะดีไซน์อย่างเดียว เรายังให้ความสำคัญในเรื่องราวและที่มาของผลิตภัณฑ์งานหัตถกรรมที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ที่บ่งบอกประวัติกว่าจะมาเป็นผ้าของที่นี่ได้ด้วย” ดร.จรรยวรรธ กล่าว

เอกลักษณ์ในงานผ้าทอที่ชวนดึงดูดสายตา

“เราจะมีรูปแบบที่เป็นเอกลักษณ์ตามฉบับของชุมชนเราเอง ไม่ว่าจะเป็นลวดลาย และการเลือกใช้สีที่เราอยากให้ออกมาสวยงาม จะมีทีมวิจัยจากพี่ๆ 3 ท่านเข้ามาช่วยแนะนำงานของเรา อย่างเช่นว่า ให้ลองปรับรูปแบบดั้งเดิมเล็กน้อย ให้ดูทันสมัยขึ้น มีการผสมสานเครื่องประดับของเราให้เสื้อผ้าดูน่าสนใจ พอทำออกมาแล้วเราก็ชอบ แถมคนรุ่นใหม่ก็สามารถที่จะใส่ได้ด้วยค่ะ” จตุพร สาวเลอเวือะ กล่าวอย่างภูมิใจ

เป็นอยู่อย่างภูมิใจ เก๋ไก๋สไตล์ชาวดอย

“สโลแกนนี้เป็นสิ่งที่เราซ่อนไว้ในงานวิจัยของเรา ในทีมงานของพวกเราก็แบ่งงานกันง่ายๆ ออกเป็น 2 ส่วน คือ การทำงานร่วมกันกับกลุ่มพี่น้องชาติพันธุ์ในหมู่บ้าน สื่อสารกับพวกเขาโดยให้ตระหนักถึงคุณค่าในการรักษาศิลปะและวัฒนธรรมอันงดงามของพวกเขา ในขณะเดียวกัน งานอีกส่วนหนึ่งคือการทำงานร่วมกับคนภายนอกด้วย แล้วเราก็พยายามจะเชื่อมคนทั้ง 2 ฝั่งให้ได้มารู้จักกันผ่านงานวิจัยของเรา” สมภพ กล่าว

ป่าแป๋ photo

การสัมผัสวิถีชีวิตของชุมชนท่ามกลางหุบเขา นับเป็นการท่องเที่ยวที่นอกจากจะเป็นการพักสมอง ผ่อนคลายด้วยบรรยากาศสดชื่นของธรรมชาติแล้ว ยังให้คุณค่าในการเรียนรู้ผ่านวิถีชีวิต วัฒนธรรม และภูมิปัญญาของชุมชน ที่สะท้อนให้เห็นอัตลักษณ์ซึ่งซ่อนอยู่ในการใช้ชีวิตที่เรียบง่าย เช่น ศิลปะหัตกรรม วิถีการดำรงชีวิต วัฒนธรรมการแต่งกาย ตลอดไปจนถึงภาษา เป็นการเรียนรู้ชุมชนผ่านการท่องเที่ยวที่เรียบง่าย แต่แฝงไปด้วยความน่าหลงไหลในมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชน

เราอยากสื่อสารให้คนข้างนอกได้เข้าใจ ได้เห็นระบบของการพัฒนา ที่เน้นศูนย์กลางก็คือคน ให้เห็นสิ่งที่ชุมชนเป็น เห็นในตัวตนของพวกเขา

“ในฐานะคนที่ทำงานวิจัยชิ้นนี้ เราไม่มุ่งหวังแต่จะทำงานเชิงวิชาการเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เราอยากสื่อสารให้คนข้างนอกได้เข้าใจ ได้เห็นระบบของการพัฒนา ที่เน้นศูนย์กลางก็คือคน ให้เห็นสิ่งที่ชุมชนเป็น เห็นในตัวตนของพวกเขา เรานำสิ่งเหล่านี้มาใช้ถ่ายทอดเป็นเรื่องราว จนเกิดเป็นผลิตภัณฑ์” ผศ.เกษม กล่าว

งานวิจัยส่งเสริมทุนชุมชนได้อย่างไร?

“ถ้าจะให้เล่าจริงๆ แล้วก็คือ การที่พวกเรามาอยู่ตรงจุดนี้ พวกเราเปรียบเสมือนสื่อที่จะทำให้คนข้างนอกได้เห็นว่าข้างในชุมชนเหล่านี้มีอะไร คนที่เขาสนใจ จะเกิดความรู้สึกอยากเข้ามาสัมผัสประสบการณ์ด้วยตนเอง ในการทำงานของพวกเรานั้น ไม่ได้มองว่าการท่องเที่ยวเป็นหัวใจหลักนะครับ” ดร.จรรยวรรธ กล่าว

“ผมคิดว่าจริงๆ ผลิตภัณฑ์ชุมชนเป็นเสมือนเครื่องมืออย่างหนึ่ง ที่เราสามารถนำมาบอกเล่าวิถีชีวิตของผู้คนบนดอยได้ ด้วยแนวคิดนี้ พวกเราจึงตัดสินใจลงความเห็นกันว่า ควรที่จะพัฒนาผลิตภัณฑ์ของชุมชนให้สามารถบอกเล่าวิถีชีวิตของชุมชนได้ด้วย” สมภพ กล่าว

ป่าแป๋ photo

กระบวนการคิดออกแบบผลิตภัณฑ์ที่คำนึงถึงความโดดเด่นของชุมชน ควบคู่กับการสอดแทรกเรื่องราวของวิถีชุมชน จึงกลายมาเป็นหัวใจหลักของทีมวิจัยในการค้นหาสูตรสำเร็จที่จะมีส่วนช่วยให้งานหัตถกรรมมีคุณค่ามากขึ้น ไม่ใช่แค่ในเรื่องของสีสันและความสวยงามเท่านั้น แต่มีส่วนช่วยให้ชุมชนเห็นคุณค่าของวิถีชีวิต และนำมาต่อยอดในการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชน สร้างความโดดเด่นให้เป็นที่รู้จัก และสร้างรายได้ให้กับชุมชนได้ยั่งยืน

“การค้นหาอัตลักษณ์ที่ฝังลึกอยู่ในตัวเรา หรือในชุมชนนั้น หากเราสามารถค้นพบได้ นั่นคืออัตลักษณ์ที่ไม่เหมือนใครและไม่มีใครจะเหมือนเราได้ ในกลุ่มที่เราหาเจอในจังหวัดแม่ฮ่องสอนนั้น ขอยกตัวอย่างของชุมชนบ้านป่าแป๋ เราจะเห็นอัตลักษณ์ของที่นี่ก็คือ การทำเสื้อผ้า เป็นเสื้อผ้าที่ถักทอจากธรรมชาติ สิ่งที่สำคัญก็คือเป็นแบรนด์ที่มีการทำเรื่องราวให้มีความทันสมัยขึ้น นี่แหละครับ คืออัตลักษณ์ที่มีคุณค่าและฝังลึกอยู่ในชุมชน” ผศ.เกษม กล่าว

โครงการพัฒนาผลิตภัณฑ์หัตถกรรมชุมชนในจังหวัดแม่ฮ่องสอน
ผศ.เกษม กุณาศรี ผอ.ศูนย์ประสานงาน อพ.สธ. มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่
สมภพ ยี่จอหอ นักวิจัยและนักพัฒนาอิสระ/ผู้ก่อตั้งดอยสเตอร์
ดร.จรรยวรรธ สุธรรมา นักวิจัยและนักพัฒนาอิสระ/ผู้ร่วมก่อตั้งดอยสเตอร์
00:00
00:00
Empty Playlist