RC20378_00

ข้าวบรรจุถุงกับการรับรองการค้าที่เป็นธรรม “Fairtrade Thailand”

“ข้าว” เป็นพืชเศรษฐกิจที่สำคัญของประเทศไทยมายาวนาน มีความเกี่ยวพันกับชีวิตความเป็นอยู่ของเกษตรกรไทยจำนวนมาก โดยพื้นที่เกษตรกรรมในประเทศไทยเกือบครึ่งหนึ่งเป็นพื้นที่สำหรับการเพาะปลูกข้าว จำนวนกว่า 70 ล้านไร่ แต่หนึ่งในปัญหาสำคัญคือ ชาวนาไทยส่วนใหญ่ยังคงมีฐานะยากจนและเผชิญกับปัญหาหนี้สิน ซึ่งมีผลมาจากหลายปัจจัยด้วยกัน ทั้งปัจจัยการผลิตที่มีราคาสูงขึ้น การใช้ปุ๋ยและสารเคมีมากเกินความจำเป็นจนเกิดต้นทุนให้เกษตรกรต้องแบกรับ ตลอดจนการขาดความเป็นธรรมในการขายผลผลิตของชาวนา

เนื่องจากมีผู้ได้รับผลประโยชน์อีกหลายกลุ่มทั้ง พ่อค้าคนกลาง โรงสี ผู้ประกอบการในประเทศและส่งออก ตลอดจนห้างร้านขนาดใหญ่ไปจนถึงปลีกย่อย ซึ่งชาวนาไทยมีอำนาจในการต่อรองน้อยมากอันเห็นได้จากราคาข้าวเปลือกในปัจจุบันที่ลดลงจากราคา 15000 บาทต่อตัน มาอยู่ที่ 7000 บาทต่อตัน ในขณะที่ราคาข้าวสารในปัจจุบันยังคงเท่าเดิม ซึ่งเกิดจากปัญหาเชิงโครงสร้างในการกระจายผลประโยชน์อย่างเป็นธรรมสู่ชาวนา

 

แม้ว่าทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจะพยายามในการออกนโยบายต่างๆ เพื่อช่วยแก้ไขปัญหา ตลอดจนเพิ่มอำนาจให้แก่ชาวนาและลดบทบาทของพ่อค้าคนกลางแต่ก็ยังไม่ประสบความสำเร็จมากนัก ทั้งปัญหาจากเกษตรกรเองยังขาดความชำนาญในการเพิ่มบทบาทการเป็นพ่อค้าด้วยตนเอง และแนวทางการแก้ไขปัญหายังไม่สอดคล้องกับพฤติกรรมผู้บริโภคในปัจจุบันที่เน้นความสะดวกในการเลือกซื้อสินค้ามากกว่า ดังนั้นในกลุ่มประเทศพัฒนาแล้วอย่างในยุโรปหรืออเมริกา จึงมีแนวคิดที่เรียกว่า “Fair Trade” หรือ “ระบบการค้าที่เป็นธรรม” เพื่อพัฒนาความเป็นอยู่เกษตรกรในประเทศกำลังพัฒนาให้ได้รับความเป็นธรรมโดยเฉพาะ

 

ทำความเข้าใจอะไรคือ “Fairtrade” ?

“Fairtrade” หรือ “ระบบการค้าที่เป็นธรรม” ซึ่งเป็นระบบที่สินค้าจะได้รับการประกันราคาสินค้า โดยเฉพาะกับสินค้าทางเกษตรกรรม เพื่อช่วยเพิ่มคุณภาพชีวิตของเกษตรกร และมุ่งเน้นแก้ปัญหาการถูกเอาเปรียบจากพ่อค้าคนกลางรวมถึงการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมด้วยเช่นกัน โดยสินค้าที่ผ่านระบบดังกล่าวจะได้รับตราสัญลักษณ์ Fair Trade ซึ่งออกให้โดยหน่วยงานสากล Fairtrade Labelling Organizations International (FLO) ซึ่งจะเป็นผู้ตรวจสอบมาตรฐานให้แก่ผู้ประกอบการทั่วโลกที่ยื่นขอตรารับรองดังกล่าว จะมีมาตรฐานในการพิจารณา 3 ด้านด้วยกัน ดังภาพประกอบด้านล่าง

 

นอกจากมาตรฐานในการพิจารณาแล้วยังมีการคำนึงถึงหลักการ โดยการจะได้มาซึ่งสัญลักษณ์ Fair Trade นั้นสินค้าจะต้องเกิดการพัฒนา 4 ด้าน ด้วยกัน ดังนี้

  • การพัฒนาด้านสังคม จะต้องมีโครงสร้างองค์กรที่ช่วยให้ผู้ผลิตสามารถนำสินค้าเข้าสู่ตลาดได้จริง และองค์กรต้องได้รับการจัดตั้งขึ้นอย่างโปร่งใสสมาชิกทุกคนในองค์กรมีสิทธิเสมอภาคเท่าเทียมกันและมีส่วนร่วมในการตัดสินใจขององค์กรให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ นอกจากนั้นสมาชิกทุกคนในองค์กรยังต้องได้รับการปฏิบัติตามข้อกำหนดขั้นต่ำของกฎหมายประเทศ ทั้งความปลอดภัย สุขภาพและเกิดการพัฒนาทักษะ
  • การพัฒนาด้านเศรษฐกิจ สินค้าที่ได้การรับรอง จะมีการกำหนดราคาขั้นต่ำเพื่อช่วยผู้ผลิตให้สามารถครอบคลุมต้นทุนการผลิตรูปแบบยั่งยืนได้ และกำหนดราคาพรีเมียมเพื่อใช้ในการปรับปรุงคุณภาพชีวิตของเกษตรกร แรงงาน และชุมชนท้องถิ่น ด้านสุขภาพ การศึกษา สภาพแวดล้อม เศรษฐกิจ
  • การพัฒนาด้านสิ่งแวดล้อม สินค้าจะต้องมีกระบวนการผลิตทางการเกษตรที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม โดยเน้นการลดใช้สารเคมี หรือใช้อย่างปลอดภัยถูกวิธี ตลอดจนการจัดการของเสียอย่าถูกต้องเพื่อบำรุงรักษาความอุดมสมบูรณ์ของดินและแหล่งน้ำ นอกจากนั้นยังไม่อนุญาตให้มีการใช้การผลิตแบบดัดแปลงพันธุกรรม (Genetically Modified Organisms: GMO) อีกด้วย
  • แรงงานบังคับและแรงงานเด็ก คือสินค้านั้นจะไม่อนุญาตให้ผ่านขบวนการผลิตโดยใช้แรงงานบังคับและแรงงานเด็กในทุกขั้นตอน

ซึ่งภายในยุโรปสินค้าที่ได้รับตราสัญลักษณ์การค้าที่เป็นธรรมกำลังได้รับความนิยมและเติบโตอย่างต่อเนื่อง มีกลุ่มผู้บริโภคที่มีกำลังซื้อยินดีที่จะจ่ายเงินเพิ่มขึ้นเพื่อนำมาสนับสนุนผู้ผลิตอย่างเกษตรกรในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนาอย่างแท้จริง ภายในประเทศไทยเอง ภาครัฐก็มีการประชาสัมพันธ์และสนับสนุนให้เกิดการรวมกลุ่มเพื่อผลิตสินค้าให้ได้รับรองตราสัญลักษณ์ระบบการค้าที่เป็นธรรม Fair Trade เพื่อที่จะสามารถส่งออกไปยังตลาดต่างประเทศได้เช่นกัน แต่มีกลุ่มเกษตรกรที่ได้รับตรารับรองจำนวนไม่มากอย่างที่ควร โดยสินค้าที่ได้รับรองส่วนใหญ่จะเป็น ข้าวหอมมะลิ และข้าวหอมมะลิอินทรีย์ ซึ่งเป็นสินค้ากลุ่มที่มีผู้บริโภคในต่างประเทศจำนวนจำกัด จึงทำให้ไม่ได้รับความนิยมอย่างที่ควร ทั้งนี้ปัญหาใหญ่คือ การจะได้รับรองนั้น ค่าใช้จ่ายในการตรวจสอบและให้การรับรองค่อนข้างสูง อีกทั้งยังมีความยุ่งยากซับซ้อน จึงทำให้การได้มาซึ่งตรารับรอง Fair Trade อาจไม่มีความคุ้มค่าสำหรับเกษตรกรขนาดเล็ก มากไปกว่านั้นตลาดสินค้าที่เป็นธรรมยังไม่ได้รับความนิยมในหมู่คนไทยนัก แม้ว่าลักษณะแนวคิดคล้ายคลึงดังกล่าวจะมีมานานแล้วก็ตาม มีเพียงสินค้าโครงการหลวงที่ดูจะได้รับการยอมรับและมีความนิยมอยู่


 

Fairtrade Thailand ทางออกสำหรับเกษตรกรไทย

จากความยุ่งยากซับซ้อนและค่าใช้จ่ายที่สูงของ Fair Trade สากลดังนั้น หากมีการพัฒนาระบบการรับรองการค้าที่เป็นธรรมให้มีรูปแบบเฉพาะของประเทศไทยจึงจัดเป็นเรื่องที่ดี ภายใต้ตรารับรอง “Fairtrade Thailand” เพื่อลดความยุ่งยากซับซ้อนและลดค่าใช้จ่ายในการตรวจสอบเพื่อให้ได้รับการรองรับตราสัญลักษณ์ดังกล่าว ซึ่งในปัจจุบันมีการริเริ่มนำมาใช้กับสินค้า “ข้าวบรรจุถุง” เพราะเป็นอาหารหลักของคนไทยและสอดคล้องกับพฤติกรรมของผู้บริโภคสมัยใหม่ ทั้งนี้การพัฒนาแนวคิดดังกล่าวมาสู่ Fairtrade Thailand จะช่วยพัฒนาและยกระดับคุณภาพชีวิตของชาวนาไทยและเกษตรกรให้ดีขึ้นได้ โดยจะเน้นที่ความปลอดภัยของสินค้าตลอดจนรูปแบบการผลิตที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืนร่วมด้วย

จากองค์ประกอบของประเด็นความน่าสนใจทั้งหมดนั้นทำให้งานศึกษานี้จึงศึกษาถึงระดับการรับรู้ความเข้าใจของผู้บริโภคที่มีต่อสัญลักษณ์ Fairtrade ทั้งในด้านทัศนคติและพฤติกรรมการบริโภคสินค้าข้าวหอมมะลิบรรจุถุงในแง่การตัดสินใจซื้อและความเต็มใจจะจ่ายของผู้บริโภคในเขตกรุงเทพมหานคร ดังนั้นเราจะไปดูกันต่อว่าผลจากการศึกษาแล้ว สัญลักษณ์ Fairtrade มีผลต่อการตัดสินใจซื้อและความเต็มใจจะจ่ายของผู้บริโภคได้ในลักษณะใด


 

Fairtrade Thailand กับการตัดสินใจบริโภคข้าวหอมมะลิบรรจุถุง

จากผลการศึกษาในงานวิจัยชิ้นดังกล่าวพบว่า เมื่อคนมีความเข้าใจถึงตราสัญลักษณ์ Fairtrade Thailand ว่ามีความหมายอย่างไรและสามารถช่วยแก้ไขปัญหาทั้งความเหลื่อมล้ำด้านรายได้และความยากจนของชาวนาแล้วจะทำให้ คนจำนวนสูงถึง ร้อยละ 93 เลือกสนับสนุนแนวคิดดังกล่าว แม้กระทั่งผู้ที่มองว่าชาวนาไทยไม่ได้มีปัญหาทางด้านรายได้ก็ยังสนับสนุนเช่นกัน เพราะกลุ่มคนที่ให้การสนับสนุนนั้นจะมองว่า สาเหตุหลักของความยากจนมาจาก การเอารัดเอาเปรียบจากพ่อค้าคนกลางทำให้ผลผลิตขายได้ราคาถูก ดังนั้นการสนับสนุนให้สินค้าข้าวหอมมะลิบรรจุถุง มีมาตรฐานรองรับความเป็นธรรมจะมีส่วนช่วยทำให้เกิดอรรถประโยชน์และความพึงพอใจของผู้บริโภคได้สูงขึ้น อีกทั้งยังสามารถเพิ่มมูลค่าของข้าวหอมมะลิบรรจุถุงได้ถึง ร้อยละ 20

แต่ผู้บริโภคในไทยมักจะให้ความสำคัญกับคุณภาพของข้าว อาทิ ความนุ่ม ความหอม ความสะอาด และ ลักษณะทางกายภาพของข้าว อาทิ สีของข้าว ความสวยของเมล็ดข้าว มากกว่าตรารับรองมาตรฐาน เนื่องมาจากผู้บริโภคยังขาดความรู้และความเข้าใจในตราสัญลักษณ์รับรองมาตรฐานรูปแบบต่างๆ ว่ามีความหมายอย่างไร ดังนั้นการที่สินค้าซึ่งได้รับตราสัญลักษณ์ Fairtrade Thailand จะมีต้นทุนที่สูงขึ้นเพื่อให้สอดคล้องกับการผลิตที่ดีเป็นธรรมต่อเกษตรกรจึงไม่ได้รับความนิยมนัก เนื่องจากปัจจัยทางด้านราคาจัดเป็นปัจจัยที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการตัดสินใจซื้อของผู้บริโภคชาวไทย

 

ดังนั้นจากการศึกษาจึงทำให้เราเห็นภาพได้ว่า ตราสัญลักษณ์ระบบการค้าที่เป็นธรรม Fair Trade แท้จริงแล้วมีความสำคัญและสามารถช่วยลดปัญหาความเหลื่อมล้ำ การโดนเอารัดเอาเปรียบจากพ่อค้าคนกลางของชาวนาไทย ได้เป็นอย่างดี แต่ผู้บริโภคในไทยส่วนใหญ่ยังขาดความเข้าใจในขบวนการดังกล่าวจึงยังไม่ได้รับความสนใจเท่าที่ควร นอกจากนั้นปัจจัยทางด้านราคายังมีผลอย่างยิ่งต่อความเต็มใจที่จะซื้อของผู้บริโภคชาวไทยเนื่องจากสินค้าที่ผ่านระบบการค้าที่เป็นธรรม มักมีราคาที่สูงกว่าสินค้าปกติเพื่อช่วยให้เกิดขบวนการผลิตที่ดีและมีประสิทธิภาพตลอดจนพัฒนาคุณภาพชีวิตของเกษตรกร ทำให้ผู้บริโภคจึงยากที่จะตัดสินใจซื้อ เพราะส่วนใหญ่ผู้บริโภคในไทยจะให้ความสำคัญกับคุณภาพและลักษณะของสินค้ามากกว่า ดังนั้น ตรารับรอง สินค้าเกษตรอินทรีย์ จะได้รับความสนใจมากกว่าและผู้บริโภคมีแนวโน้มที่จะยินยอมจ่ายในราคาที่สูงกว่าปกติได้

ท้ายที่สุดเพื่อให้ปัญหาความเหลื่อมล้ำ และความยากจนของเกษตรกรไทยให้ลดน้อยลงไป การสร้างความเข้าใจและส่งเสริมการเกิด Fairtrade Thailand ซึ่งเป็นแนวคิดที่นำมาปรับให้เหมาะสมกับบริบทไทยแล้วนั้น จึงควรได้รับการสนับสนุนอย่างยิ่งและทำให้เกิดความเข้าใจโดยทั่วไปกันในสังคมเพื่อให้การรับรองดังกล่าวมีประสิทธิภาพและสามารถแก้ไขปัญหาความยากจนและหนี้สินของเกษตรกรไทยได้เป็นอย่างดี

————————————————————–

อ้างอิงข้อมูลจาก

โครงการวิจัย “ทัศนคติและความเต็มใจจ่ายของผู้บริโภคต่อสินค้าข้าวบรรจุถุง ที่ได้รับการรับรองการค้าที่เป็นธรรมในรูปแบบเฉพาะของประเทศไทย”

หัวหน้าโครงการ: สันติ แสงเลิศไสว
สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)

เรียบเรียง เพ็ญวดี ศิริบุรภัทร
กราฟิก เพ็ญวดี ศิริบุรภัทร
ตรวจภาษาและความถูกต้อง ญาณิตา เหลืองคงอยู่
00:00
00:00
Empty Playlist