RE cafe-5-05

ปรับปรุงพันธุ์ดี คัดพันธุ์ให้เหมาะ

แม้ไทยเองจะเป็นผู้ส่งออกข้าวรายใหญ่ของโลกมาหลายปี แต่มีอีกหลายประเทศเช่นกันที่พัฒนาวิธีการและกำลังผลิตเพื่อแข่งกับเราบนเวทีเศรษฐกิจโลก การปรับปรุงพันธุ์ข้าวในประเทศไทยนั้นมีมานานแล้ว ในรูปแบบของภูมิปัญญาของปราชญ์ชาวบ้านที่ส่งต่อกันรุ่นสู่รุ่น เพียงแต่เป็นการปรับเพื่อให้ได้พันธุ์ที่เหมาะสมกับพื้นที่ที่ปลูก มิได้มุ่งหวังในเรื่องผลประโยชน์เชิงเศรษฐกิจ ส่วนการปรับปรุงพันธุ์ตามหลักวิชาการของทางราชการ ได้เริ่มต้นขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2450

การปรับปรุงพันธุ์ข้าวส่วนใหญ่จะมีวัตถุประสงค์ดังนี้ คือ

  1. เพิ่มศักยภาพในการให้ผลผลิตสูง
  2. เพิ่มคุณภาพเมล็ดข้าวให้ตรงตามความต้องการของตลาด
  3. มีความต้านทานต่อโรคและแมลงที่สำคัญ เช่น โรคไหม้ โรคขอบใบแห้ง และเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล เป็นต้น
  4. ทนทานต่อสภาพแวดล้อมที่มีปัญหา เช่น ทนแล้ง ทนดินเปรี้ยว ทนดินเค็ม ทนน้ำท่วมฉับพลัน เป็นต้น
  5. สร้างลักษณะรูปแบบต้นที่ดี เหมาะสมกับการปลูกในนิเวศน์ต่าง ๆ ได้แก่ ข้าวนาชลประทาน ข้าวนาน้ำฝน ข้าวไร่ ข้าวขึ้นน้ำและข้าวน้ำลึก

โดยใช้หลากหลายวิธี เช่น การรวบรวมพันธุ์และการนำพันธุ์ข้าวมาจากที่อื่น (Collection and introduction), การคัดเลือกพันธุ์ (Selection) และการผสมพันธุ์ (Hybridization) และการคัดเลือกข้าวพันธุ์ผสม เป็นต้น

“เครื่องหมายโมเลกุล” เพิ่มโอกาสข้าวไทยบนเวทีโลก

การค้าข้าวของทั่วโลกสามารถแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือ ข้าวหอม และข้าวที่ไม่หอม ซึ่งตลาดข้าวหอมนั้นเป็นที่ต้องการของผู้บริโภคค่อนข้างสูง และมีแนวโน้มสูงขึ้นเรื่อย ๆ ประเทศไทยเองจัดเป็นผู้ค้ารายสำคัญในกลุ่มข้าวหอม ซึ่งส่งออก “ข้าวหอมมะลิ (Jasmine rice)เป็นหลัก แต่ข้าวหอมอีกประเภทหนึ่งที่มีส่วนแบ่งบนเวทีโลกคือ “ข้าวบาสมาติ (Basmati rice)” ซึ่งเกือบ 100% ถูกส่งออกโดยอินเดียและปากีสถาน ซึ่งมีค่าดัชนีน้ำตาลต่ำ (ประมาณ 59 หอมมะลิไทยประมาณ 89) ซึ่งเหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการหลีกเลี่ยงน้ำตาลหรือแป้ง โดยมีอัตราการขยายตัวในตลาดโลกอย่างรวดเร็วในช่วง 15 ปีที่ผ่านมา

นักวิจัยของไทยจึงทำการปรับปรุงพันธุ์ข้าวหอมของไทย ให้มีคุณสมบัติการยืดตัวของเมล็ดข้าวสูง (GE) และค่าดัชนีน้ำตาลต่ำ ใกล้เคียงหรือเทียบเท่าข้าวบาสมาติ โดยใช้เครื่องหมายโมเลกุล (Molecular marker) เพื่อลดระยะเวลาจากเดิม นานกว่า 10 ปี เหลือเพียง 3 – 5 ปี ด้วยการอาศัยข้อมูลลำดับเบสทั้งจีโนม  เพื่อปรับปรุงพันธุ์ข้าวที่มีการยืดตัวของเมล็ดข้าวที่ดีขึ้น ผลของงานวิจัยนี้ทำให้ได้เครื่องหมายดีเอ็นเอ (DNA Marker) สำหรับลักษณะการยืดตัวของเมล็ดข้าวที่ปรุงสุก และสามารถปรับตัวให้เข้ากับนิเวศการปลูกในประเทศไทยได้ด้วย ถือเป็นอีกหนึ่งโครงการนี้ที่เป็นจุดเริ่มต้นของการปรับปรุงพันธุ์ข้าวคุณภาพสูงอื่น ๆ ให้มีคุณภาพคล้ายข้าวบาสมาตินอกเหนือจากข้าวหอมมะลิเพื่อการค้าขายในตลาดโลกในอนาคต

เปรียบเทียบข้าวบาสมาติกกับพันธุ์ทดลอง
เปรียบเทียบข้าวบาสมาติกกับพันธุ์ทดลอง

การก้าวความต้องการตลาดส่งออก สู่การสูญหายของพันธุ์ข้าวไทย

พันธุ์ข้าวท้องถิ่นนั้นถิ่นมีความสำคัญต่อความมั่นคงทางอาหารของชุมชนห่างไกลเมืองมาก

แต่ด้วยอิทธิพลของการตลาดและนโยบายภาครัฐที่มุ่งส่งเสริมการผลิตเฉพาะข้าวที่มีคุณสมบัติตามความต้องการของตลาดส่งออก คือ 1 ปัจจัยที่ทำให้เกิดข้อกังวลว่าความหลากหลายทางพันธุกรรมของพันธุ์ข้าวไทยที่มีมาแต่อดีตจะเลือนหายไป ซึ่งสถานการณ์ดังกล่าวอาจก่อให้เกิดความเสี่ยงต่อความมั่นคงทางอาหารในระยะยาว และการหดหายไปของทุนทางสังคมในท้องถิ่น

สกว. เอง ก็ตระหนักถึงผลกระทบในส่วนนี้ จึงมีงานวิจัยหลายชิ้นที่ทำการศึกษา เพื่อหาทางอนุรักษ์พันธุ์ข้าวท้องถิ่นนั้นไว้ ควบคู่ไปกับการปลูกจิตสำนึกให้คนท้องถิ่นเห็นคุณค่า และผลักดันเชิงนโยบายเพื่อเพิ่มมูลค่าของพันธุ์ข้าวท้องถิ่นในเชิงเศรษฐกิจไปพร้อมกัน เช่น งานวิจัยที่รวบรวมและวิเคราะห์คุณสมบัติพันธุ์ข้าวท้องถิ่นในภาคเหนือตอนบนกว่า 300 พันธุ์ โดยใช้ประโยชน์ทางการแพทย์ สุขภาพ และอุตสากรรมทางการอาหารมาเป็นจุดเด่น ให้คนท้องถิ่นได้เห็นประโยชน์ในการสร้างรายได้ให้แก่ชุมชน ซึ่งข้อมูลจากงานวิจัยได้ถูกเผยแพร่ในพื้นที่โดยรอบ ทำให้ประชาชนและหน่วยงานราชการในพื้นที่เห็นความสำคัญ และเกิดความร่วมมือในระดับชุมชนในการอนุรักษ์พันธ์ข้าวท้องถิ่นของตน ที่มาพร้อมกับการคืนทุนทางสังคมของชาวบ้านอีกด้วย

นอกเหนือไปจากการปรับปรุงพันธุ์เพื่อโอกาสของเกษตรกรไทยบนเวทีโลกแล้ว การพยายามปรับตัวเองให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมที่เปลี่ยนไปก็เป็นอีกหนึ่งความจำเป็นของเกษตรกรไทยในปัจจุบัน เพื่อหลีกเลี่ยงและลดความเสียหายของผลผลิตทั้งเชิงคุณภาพและปริมาณไปพร้อม ๆ กัน ซึ่งทั้งหมดที่กล่าวมาจะนำไปสู่การอนุรักษ์และจัดการทรัพยากรพันธุกรรมที่สำคัญของโลกใบนี้ในที่สุด

 

อ้างอิงข้อมูลจาก

“โครงการการค้นหายีนอย่างรวดเร็วและพัฒนาเครื่องหมายดีเอ็นเอที่จำเพาะกับลักษณะการยืดตัวของเมล็ดข้าวสุก เพื่อการปรับปรุงพันธุ์ข้าวหอมให้มีคุณลักษณะเหมือนข้าวบาสมาติสำหรับตลาดข้าวหอมที่ไม่ใช่ข้าวหอมมะลิ”

หัวหน้าโครงการ : ศิวเรศ อารีกิจ
สนับสนุนโดย : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

“โครงการเก็บรวบรวมพันธุ์ข้าวท้องถิ่นในเขตภาคเหนือตอนบนของ ประเทศไทยเพื่อการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์”

หัวหน้าโครงการ : สาวิตร มีจุ้ย
สนับสนุนโดย : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

 

งานวิจัยด้านการปรับปรุงพันธุ์ / คัดพันธุ์ ที่น่าสนใจ

  • “โครงการข้าวไทยสู้โลกร้อน”

หัวหน้าโครงการ : เบญจวรรณ ฤกษ์เกษม

สนับสนุนโดย : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

  • “โครงการคัดเลือกข้าวไร่พันธุ์พื้นเมืองที่ทนทานต่อการขาดธาตุฟอสฟอรัส เพื่อใช้ในการปรับปรุงพันธุ์ข้าวไร่”

หัวหน้าโครงการ : สมพงศ์ จันทร์แก้ว

สนับสนุนโดย : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

00:00
00:00
Empty Playlist